Soinujolearen semea  
 
Bernardo Atxaga
 
 
 
     
 
Pirpo eta Txanberlain, hiltzaileak
  
     
  Ez batak eta ez besteak ez zekiten zer zen kortsikarraren patentea, baina 1936tik 1940ra arteko denboran norbaitek argitu izan balie esanahia, biek batera erantzun izango zuketen: «Guk daukaguna, orduan!». Arrazoi handiz, gainera: bi lagun haiek, Espainiako gerra zibilaren aurreko garaietan kamioi batekin ibilitakoak kabaretetarako jende-bilketak egiten, lapurretan ere ibilitakoak ferietan eta baserri bideetan, nornahi hil zezaketen baldin eta –baldintza bakarra– Don edo Doñaren batek seinalatuetakoa bazen. Eta berek, noski, hil zezaketen guztia hiltzen zuten, hiltzaileak zirelako eta Onaren alde ari zirelako… «azken batean».  
     
  Pirpok dantzari bat ematen zuen, lirain-liraina zen. Txanberlainek antz handiagoa zeukan lehoi hezitzaileekin. Bidean pailazoren bat aurkitzen zutenean zirku-talde polita osatzen zuten hirurek. Eta zirkuaren lema zen: «Saio bakarra, damutuko zara bertan gertatuz gero». Saio haietan parte hartutakoak omen ziren Portaburu, Obabako nekazaria, Donostian harrapatua eta Goena zaharra zein Goena gaztea, Obaban bertan erailak. Txanberlainek egin omen zien tiro buruan Pirpok vals pauso batzuk ematen zituen bitartean.  
     
  Don eta Doñek zuhurrago jokatu nahi izan zuten 1940tik aurrera. Pirpo eta Txanberlainen zirkua oso ikusia zegoen, emanaldi gehiegi zeramatzan, eta itxura batera ez zeukan harrera onik beste nazioetan. «Ikusi dugu nahikoa dantza eta nahikoa lehoi-jostaketa –zioten Don eta Doñek–. Epaiketen txanda da orain, epaiketak ere ez dira hutsaren hurrengo ikuskizuna.» Handik aurrera, Pirpok eta Txanberlainek hainbat aldaketa nozitu zituzten beren egoeran, eta kezkatuta ere ibili ziren aldi batean, balio handiko zerbait galdu izan balute bezala. «Kortsikarraren patentea galdu diagu», esan nahi izan zion egun batean Pirpok Txanberlaini. Baina esamoldea ezagutzen ez zuenez, isildu egin behar izan zuen, eta harra, egonezina, barruan geratu zitzaion. Dantzarako gogorik gabe ibili zen bolada hartan.  
     
  Pirpori xanpaina gustatzen zitzaion izugarri, eta harizko manteletan langosta, misera eta gainerako itsas fruituak jatea; Txanberlainek, berriz, kabaret bazterretan uzten zuen bere dirurik gehiena, emakumeek ez ziotelako, Pirpori bezala, bere aurpegi politagatik amore ematen. Egoera berrian, diru premia arazo larria bihurtu zitzaien berehala. Ez zeukaten negozioetarako bururik, ez zikinetarako eta ez garbietarako; ezin zuten, beren kultura gutxiagatik, postu altu samarrik lortu gobernu-enpresetan, ezinezkoa zitzaien, bestalde, beren burua estanko batean edo taxi batean imajinatzea, eta segituan ukatu zuten Don batek zentzu horretan egindako eskaintza.  
     
  Beren zirkua eraiki zuten berriro, eta Portugaldik isilka alde egindako emigranteak Frantziara pasatzeko eginkizuna hartu zuten. Jaso halako hamar edo hamabi mugan, Salamanca aldean, ekarri kamioian gordeta Pirinioetaraino, eta –Pirpo aurresku, Txanberlain atzesku– Anso eta Echo bezalako haranetan uzten zituzten. «Hau da Frantzia –esaten zieten–. Segi bidean gora oinez, eta bi ordutan Tarbesen zarete.» Portugaldarrak, bi ordutan, guardia espainiarren kuartel batera iristen ziren; bi egunetan Tras os Montesera edo El Alentexora. Lehengo tokira, baina lehengo dirurik gabe.  
     
  Batzuetan okertu egiten zen zirkuaren errepresentazio hura, eta portugaldarrek ez zuten sinetsi nahi izaten, protestaka hasten ziren, Frantzian zeudelako froga bat eskatzen zuten. Pirpok –aurreak erakusten du atzea nola dantzatu– erantzun egiten zien, protestaka hasten zen bera ere, lanturuka konfiantza faltagatik. Gero, Txanberlain zegoen aldera jotzen zuen. «Bestela, galdetu honi», esaten zien portugaldarrei. Eta portugaldarrek pistola bat ikusten zuten lehoi hezitzaile itxurako gizon haren eskuan, eta, isildu ez ezik, kuxkurtuta jartzen ziren lurrean.  
     
  1944. urtea iritsi zenerako Pirpo oso nekatua zegoen, eta aurreko garaien mira bilatzen zuen, suerte handiagoz ibili zelako orduan, hainbesteko gorabeherarik gabe, erosoago, aberatsago –«kortsikarraren patentearekin», esan izango zuen esamoldea ezagutu izan balu–. Ez zuen bere bizitza guztia kamioiarekin pasa nahi, Portugaldik Pirinioetara eta Pirinioetatik Portugalera. Zerbait egin beharra zeukaten. Edo, bestela, zirkua itxi. Baina zirkua itxita, nola ordaindu xanpaina, langostak, miserak, itsas fruituak? Nola ordaindu Txanberlainek emakumeen amoreak?  
     
  Don edo Doña batek mezu larri bat bidali zien ustekabean. Adineko senar-emazte batzuk zeuden Lourdesen gidari zain. Lehenbailehen gurutzatu nahi zituzten Pirinioak Espainiara etortzeko, eta izugarri ondo ordainduko zuten laguntza. Mezua jasotzearekin batera, Pirpo dantzan hasi zen: tankera ona hartzen zion enkarguari. Egun eta erdi geroago, Lourdesera iritsi eta xehetasunak ezagutu zituenean, dantzan ez ezik jauzika hasi zen: hegan ere egin izango zukeen ahal izatera.  
     
  Txanberlaini kontatu zion hiri santu hartako hoteltxo batean: «Badakik nola deitzen dioten Espainiara pasa nahi duen agure horri? Le Roi du Champagne! Xanpainaren erregea! Izugarri abera-tsa omen duk! Bere neskameak esan didana egia bada, harribitxi eta diruz betetako maleta bat zeramatek…  
     
  Txanberlain ez zen ardailazalea. «Zergatik alde egin nahi du Frantziatik halako aberatsa izanda?», jakin nahi izan zuen. Pirpok azaldu zion orduan De Gaulle izeneko militar bat jaun eta jabe zela Frantzian, eta Le Roi du Champagne hark Pétain jeneralari lagundu ziola asko, eta beldur izugarria zeukala, ez ote zuen De Gaullek fusilatuko. «Eta zergatik esan dik neskameak maletarena?» Hura ere jakin nahi izan zuen Txanberlainek. «Oso mutil polita naizelako», erantzun zion Pirpok vals pauso batzuk emanez. Txanber-lainek burua astindu zuen. Beti kontu berbera emakumeekin. Berari dirua eskatzen zioten; Pirpori eman egiten zioten, edo adierazi non aurki zezakeen. «Zer ondo! Elurra!», hots egin zuen Pirpok leihotik begiratuz. «Zer nahi duk azaroaren bukaeran!» «Ez haiz jabetzen, Txanberlain», esan zion Pirpok. «Bai, jabetzen nauk. Maleta hori kendu eta hil egingo ditiagu.» Aspalditik zebiltzan zirku hartan lanean, ondo ezagutzen zuten elkar.  
     
  Pirporen pentsamenduak sakonak ziren, eta gau hura, irteera aurrekoa, deseroso pasa zuen. Maleta kendu behar zieten, hil egin behar zituzten, baina nola? Bera konturatzen zen ondo: Txanberlain eta biak ez zeuden jada 1936an edo 1937an, ezta 1938an, 1939an edo 1940an ere, eta urte haietan izandako zerbait falta zitzaien orain –«kortsikarraren patentea» esan izango zion bere buruari eskolatuagoa izatera–. Ezin zuten aurreko garaietan bezala hil. Are eta gutxiago Le Roi du Champagne bezalako pertsonaia bat. Goizaldean, ohetik jaiki eta leihora joan zen. Elurra ari zuen orduan ere. Gero eta elur gehiago. Pirinioetako bide guztiak estalita egongo ziren ordurako, ibiltzeko zailak.  
     
  Bat-batean, Pirpok dantza alai bati ekin zion, eta jauzika jo zuen Txanberlainek lo egiten zuen gelara. «Eureka!», hots egin izango zuen esamoldea ezagutzera; baina «kortsikarraren patentearekin» bezala gertatzen zitzaion, eta hitz lodiak baizik ez zitzaizkion etorri burura. «Bazekiat nola egingo dugun!», esan zion bere kideari. Logalea zeukan Txanberlainek, eta ez zuen hutsaren hurrengo kontuekin denbora galdu nahi. «Nik ere bazekiat nola egingo dugun! Buruan harri batekin eman eta kitto!», esan zion haserre. «Entzun ezak, zekena!», egin zion oihu Pirpok besotik heldu eta astinduz. «Ez hadi harrotu, Pirpo!», esan zion Txanberlainek begiak zabalduz, eta Pirpok barkapena eskatu zion «zekena» deitzeagatik. Hainbeste denbora zirku berean, eta halere ikara ematen zioten bere kidearen begiek.  
     
  Pirporen ideia oso ona zen, eta oso erraza aurrera eramateko orduan. Abiatuko ziren mendian gora, elurretan, eta okerreko bidetik eramango zituzten le Roi du Champagne eta bere emaztea. «O, barkatu, nahastu egin gara –esango zieten handik ordu batzuetara, elurretan eta aldapan gora ibili eta gero–. Eguraldi honekin ez da erraza asmatzea. Atzera egin beharko dugu.» Eta atzera egingo zuten, eta beste bide bat hartu. Eta berriro: «Nahastu egin gara oraingoan ere». Eta beste bide bat, beste ordu batzuk elurretan eta aldapa gora oinez. Hoztuta, bustita. Eta berriro ere: «Orain ere bai! Nahastu egin gara hirugarren aldiz». «Nik ikusi ditiat, Txanberlain –zehaztu zuen Pirpok–. Hirurogeita hamar urte ingurukoak dituk biak. Zortzi-hamar ordu elurretan oinez eta nekeak egingo ziguk lana. Berak emango ziek heriotza.» «Eta zergatik horrenbeste komedia? Zergatik ez ditugu garbitzen hiritik atera eta segituan?», tematu zen Txanberlain. «Frantsesak dituk. Jende diruduna. Gure eskuekin hiltzen baditugu, auskalo, agian kontuak eskatuko zizkigutek gero. Eta Frantzian ez zeukaagu babesik.» Ez zuen «kortsikarraren patentea» esamoldea erabili, baina hortxe-hortxe ibili zen.  
     
  Bi hilabete geroago, 1945eko urtarrilaren bukaeran, biek ala biek ere lasai egin zuten Pariserako bidaia. Polizia artean, baina lasai. Txanberlain haserretua zegoen –«ergelak gaituk, neskamea hil behar genian aurrena»–, baina ez kezkatuta. Pirpok zioen bezala: «Guk ez genian ezer egin, hotzak eta mendiak izan zitean errua». Gero, bizi osorako kartzela eman zietenean, hain zuzen ere epaimahaiak krudelkeriatzat jo zuelako Le Roi du Champagne eta bere emaztea hiltzeko era mantso eta kalkulatu hura, eta zigorra gogortu horregatik, harrituta geratu ziren, batez ere Pirpo. «Baina zer uste zenuen zuk? –esan zion epaileak– Kortsikarraren patentea zeneukala?» Bera isilik geratu zen, baina aurkitu egin zuen, azkenean, aspalditik falta zitzaion esamoldea. Ez zuen egundo ahaztuko.  
     
  Txanberlain lau urte geroago hil zen Martinikako kartzela batean presoen arteko liskar batean. Pirpok, berriz, hamalau urte behar izan zituen bere ohizko lagunartera itzultzeko. Don eta Doña batzuek onartu egin zuten berriro familian, zeren, nahiz eta sentsibilitate politikoaren aldetik kideko izan, Le Roi du Champagne eta bere emaztea frantsesak ziren… azken batean. Gainera, ezin zen jakin, etorkizunean ere beharko zuten agian Pirpo bezalako laguntzaile leialik. Gero eta greba gehiago zegoen, gero eta lotsagabeago zebiltzan Franco jeneralak ezarritako erregimenaren etsaiak. Baina Pirpok, bakarrik geratzen zenean, ezezkoa egiten zuen buruaz. Ikasita zeukan lezioa. Ez zen hori eta horrenbestez itzuliko ekintzara. Aurrez, kortsikarraren patentea eskatuko zuen, 1936, 1937 eta hurrengo urteetan izandako huraxe.